Bir tesiste patlayıcı gaz ortamının ne sıklıkla ve ne kadar süreyle oluşabileceğini bilmeden doğru ekipmanı seçmek mümkün değildir. Bu nedenle ATEX mevzuatı, gaz, buhar ve sis kaynaklı patlayıcı ortamlar için üç seviyeli bir bölgeleme (zone) sistemi tanımlar: Zone 0, Zone 1 ve Zone 2. Bu yazıda her bir zone'un ne anlama geldiğini, nasıl belirlendiğini ve hangi ekipman kategorisiyle eşleştiğini açıklıyoruz.
Zone Sınıflandırmasının Amacı
Zone sınıflandırması, 1999/92/AT (ATEX 137) İşyeri Direktifi kapsamında işverenin sorumluluğunda yürütülen bir tesis analizidir. Amaç, patlayıcı ortamın oluşma olasılığını ve süresini sistematik olarak değerlendirerek, o alanda çalışacak ekipmanın hangi koruma seviyesine sahip olması gerektiğini belirlemektir. Bu analiz genellikle EN 60079-10-1 standardına göre hazırlanan bir "patlayıcı ortam raporu" (explosion protection document) ile belgelenir.
Zone 0, Zone 1 ve Zone 2 Tanımları
| Zone | Tanım | Gerekli Ekipman Kategorisi |
|---|---|---|
| Zone 0 | Patlayıcı gaz/buhar ortamının sürekli, uzun süreli veya sık sık mevcut olduğu alan (örn. bir tankın iç hacmi) | Kategori 1G |
| Zone 1 | Normal çalışma koşullarında patlayıcı ortamın zaman zaman oluşması muhtemel olan alan | Kategori 1G veya 2G |
| Zone 2 | Normal çalışmada patlayıcı ortam oluşması beklenmeyen, oluşsa bile yalnızca kısa süreli olan alan | Kategori 1G, 2G veya 3G |
Dikkat edilmesi gereken önemli bir kural: daha yüksek koruma seviyesine sahip ekipman, her zaman daha düşük risk seviyeli bir zone'da da kullanılabilir (Kategori 1G ekipman Zone 2'de sorunsuz çalışır), ancak tersi mümkün değildir; Kategori 3G ekipman Zone 0 veya Zone 1'de kesinlikle kullanılamaz.
Zone Belirlemede Dikkate Alınan Faktörler
- Sızıntı derecesi (grade of release): Sürekli derece (continuous grade), birincil derece (primary grade) veya ikincil derece (secondary grade) olarak sınıflandırılan olası gaz/buhar kaynakları.
- Havalandırma: Alanın doğal veya mekanik havalandırma derecesi ve kullanılabilirliği; iyi havalandırılan açık alanlar genellikle daha düşük risk seviyesinde değerlendirilir.
- Gazın özellikleri: Buharlaşma hızı, yoğunluk (havadan ağır/hafif olması) ve tutuşma sınırları.
- Tesis yerleşimi: Ekipman, boru hattı, tank ve bağlantı noktalarının konumu, olası sızıntı senaryoları.
Toz Ortamlarıyla Karışıklık
Zone 0/1/2 sınıflandırması yalnızca gaz, buhar ve sis kaynaklı patlayıcı ortamlar için geçerlidir. Un, kömür tozu, metal tozu gibi yanıcı tozların oluşturduğu ortamlar için ayrı bir sınıflandırma sistemi (Zone 20/21/22) kullanılır. İki sistemi karıştırmamak, doğru ekipman seçimi açısından kritiktir; toz ortamları hakkında ayrıntılı bilgi için Zone 20-21-22 Nedir? yazımıza bakabilirsiniz.
Zone Belirlendikten Sonra Sıradaki Adım
Zone sınıflandırması netleştikten sonra, o alana kurulacak veya o alanda kullanılacak her ekipmanın (motor, aydınlatma armatürü, sensör, kablo bağlantı elemanı dahil) ilgili kategoriye uygun Ex sertifikasına sahip olması gerekir. Ekipman üzerindeki işaretlemenin nasıl okunacağını Ex İşareti Nasıl Okunur? yazımızda anlatıyoruz.
Sık Sorulan Sorular
Zone sınıflandırmasını kim yapar?
Zone sınıflandırması, tesisi işleten işverenin sorumluluğundadır ve genellikle konusunda uzman bir mühendislik ekibi tarafından EN 60079-10-1 standardına göre hazırlanan bir patlayıcı ortam raporu ile belgelenir.
Zone 0 en tehlikeli alan mıdır?
Evet, gaz ortamları için en yüksek risk seviyesi Zone 0'dır; çünkü patlayıcı atmosfer burada sürekli veya uzun süreli olarak mevcuttur. Bu nedenle Zone 0'da yalnızca en yüksek koruma seviyesine sahip Kategori 1G ekipman kullanılabilir.
Bir tesiste sadece tek bir zone mü olur?
Hayır, genellikle aynı tesiste birden fazla zone bir arada bulunur; örneğin bir tankın iç hacmi Zone 0, tankın hemen çevresi Zone 1, daha uzak bir alan Zone 2 olarak sınıflandırılabilir.
Zone belirlenirken hangi faktörler dikkate alınır?
Sızıntı kaynağının derecesi, ortamın havalandırma durumu ve derecesi, gazın yoğunluğu ve tesisin genel yerleşim planı zone belirlemede dikkate alınan temel faktörlerdir.
Zone 2 için ekipman seçimi daha mı esnektir?
Zone 2, risk seviyesi en düşük gaz ortamı olduğu için Kategori 3G ekipman yeterlidir; ancak bu ekipmanın da hâlâ ilgili Ex sertifikasyonuna sahip olması zorunludur, sıradan endüstriyel ekipman kullanılamaz.
Sonuç
Zone 0/1/2 sınıflandırması, gaz kaynaklı patlayıcı ortam riskinin sistematik olarak derecelendirilmesini ve doğru koruma seviyesine sahip ekipmanın seçilmesini sağlar. Yanlış ya da eksik bir zone tespiti, ya gereksiz maliyetli aşırı korumaya ya da çok daha ciddisi, yetersiz korumaya ve gerçek bir patlama riskine yol açabilir.
Detaylı bilgi için ATEX danışmanlığı hizmetimizi inceleyebilirsiniz.
Ücretsiz Ön Değerlendirme Alın