Un fabrikaları, ahşap işleme tesisleri, metal toz üreten taşlama hatları ve plastik granül işleme tesisleri gibi birçok işletmede, havada asılı kalan yanıcı toz parçacıkları da gaz kadar ciddi bir patlama riski taşır. Bu risk, gaz ortamlarından ayrı bir sınıflandırma sistemiyle, Zone 20, Zone 21 ve Zone 22 bölgeleriyle yönetilir. Bu yazıda toz kaynaklı zone sınıflandırmasının nasıl işlediğini anlatıyoruz.
Zone 20, Zone 21 ve Zone 22 Tanımları
| Zone | Tanım | Gerekli Ekipman Kategorisi |
|---|---|---|
| Zone 20 | Yanıcı toz bulutunun sürekli, uzun süreli veya sık sık mevcut olduğu alan (örn. bir silonun iç hacmi) | Kategori 1D |
| Zone 21 | Normal çalışmada yanıcı toz bulutunun zaman zaman oluşması muhtemel olan alan | Kategori 1D veya 2D |
| Zone 22 | Normal çalışmada yanıcı toz bulutu oluşması beklenmeyen, oluşsa bile yalnızca kısa süreli olan alan | Kategori 1D, 2D veya 3D |
Sayı sisteminin gaz ortamlarından (0/1/2) farklı olarak 20/21/22 şeklinde seçilmiş olması, iki sistemin birbirine karıştırılmasını önlemek içindir; ancak mantık aynıdır: rakam ne kadar küçükse, risk seviyesi o kadar yüksektir.
Toz Ortamlarının Gazdan Farkı
Toz kaynaklı patlayıcı ortamların gaz ortamlarından iki önemli farkı vardır. Birincisi, toz bulutları zamanla yüzeylere çökerek katman oluşturur; bu katmanlar hem kendiliğinden ısınma (self-heating) riski taşır hem de bir hava akımıyla yeniden havalanarak ikincil, genellikle çok daha şiddetli bir toz patlamasını tetikleyebilir. İkincisi, toz ortamlarında düzenli temizlik ve biriken tozun kontrolü, ekipman seçimi kadar önemli bir koruma stratejisi bileşenidir; bu nedenle Zone 20/21/22 sınıflandırması yapılırken yalnızca havadaki toz bulutu değil, olası toz birikintisi alanları da değerlendirilir.
Zone Belirlemede Dikkate Alınan Faktörler
- Tozun tutuşma özellikleri: Minimum tutuşma enerjisi, minimum tutuşma sıcaklığı ve patlama şiddeti (Kst değeri) laboratuvar testleriyle belirlenir.
- Parçacık boyutu ve konsantrasyonu: İnce partiküllü tozlar genellikle daha yüksek risk taşır.
- Süreç ekipmanının sızdırmazlığı: Kapalı sistemlerdeki sızıntı noktaları, bağlantı yerleri ve bakım açıklıkları.
- Temizlik ve bakım rejimi: Toz birikiminin ne sıklıkla temizlendiği, zone sınırlarını doğrudan etkiler.
Kategori Uyumluluğu Nasıl Çalışır?
Tıpkı gaz ortamlarında olduğu gibi, daha yüksek koruma seviyesine sahip ekipman daha düşük risk seviyeli bir zone'da sorunsuz kullanılabilir; Kategori 1D ekipman Zone 22'de de çalışabilir, ancak Kategori 3D ekipman Zone 20 veya Zone 21'de kullanılamaz. Ekipmanın toz ortamı için sertifikalandırıldığını gösteren işaretleme, gaz ortamı işaretlemesinden farklı sembollerle ifade edilir; bu işaretlerin nasıl okunacağını Ex İşareti Nasıl Okunur? yazımızda anlatıyoruz.
Sık Sorulan Sorular
Zone 20-21-22 hangi standarda göre belirlenir?
Toz kaynaklı patlayıcı ortamların sınıflandırılması EN 60079-10-2 standardına göre yapılır; gaz ortamlarının sınıflandırıldığı EN 60079-10-1'den ayrı bir standarttır.
Toz neden gazdan farklı bir tehlike oluşturur?
Toz bulutları havada asılı kalmanın yanı sıra yüzeylere çökerek katmanlar oluşturabilir; bu katmanlar zamanla kendiliğinden ısınabilir veya bir tutuşma kaynağıyla temas ettiğinde ikincil bir toz patlamasını tetikleyebilir.
Her toz patlayıcı mıdır?
Hayır, tozun patlayıcılığı parçacık boyutu, nem oranı ve minimum tutuşma enerjisi gibi özelliklere bağlıdır ve laboratuvar testleriyle belirlenir.
Zone 21 ve Zone 22 arasındaki temel fark nedir?
Zone 21'de patlayıcı toz bulutunun normal çalışmada zaman zaman oluşması muhtemeldir; Zone 22'de ise böyle bir oluşum beklenmez, oluşsa bile yalnızca kısa süreli ve nadir olur.
Sonuç
Zone 20/21/22 sınıflandırması, toz kaynaklı patlama riskinin doğru derecelendirilmesini ve buna uygun ekipman ile temizlik rejiminin belirlenmesini sağlar. Toz patlamaları genellikle gaz patlamalarından daha az bilinir ancak sonuçları en az onlar kadar yıkıcı olabilir; bu nedenle sınıflandırmanın titizlikle yapılması gerekir.
Detaylı bilgi için ATEX danışmanlığı hizmetimizi inceleyebilirsiniz.
Ücretsiz Ön Değerlendirme Alın